We gingen voor het strand, de palmbomen en de theeplantages. Voor olifanten, tempels en curry’s. Voor het avontuur en mooie plaatjes.
Maar wat ik niet had verwacht, is dat een gezinsreis naar Sri Lanka me ook aan het denken zou zetten over iets heel anders: onze eigen samenleving. Over de diepgewortelde verwachtingen die wij van de overheid hebben, en de mate waarin we daar eigenlijk op leunen,
maar er tegelijk ook een zekere afkeer van hebben.
Hoe goed we het hebben geregeld, maar dat niet altijd zo ervaren… en dan dus vanzelf de vraag rijst: wat en wanneer is het goed? En wie is daar eigenlijk verantwoordelijk voor?
Een land dat leeft van improvisatie
Sri Lanka is prachtig, hartelijk en onderontwikkeld tegelijk. De natuur is overweldigend, de cultuur inspirerend en de mensen gastvrij, maar de infrastructuur hapert, regels zijn vloeibaar en betrouwbaarheid is relatief. Zo valt op onze eerste dag de stroom uit.
Waar kun je dat melden?
Maar er is geen loket en ook geen boze buurman te bekennen.
Er is alleen de realiteit. En die vroeg om geduld en meebewegen. Er kwam iemand met een glimlach, een paar kaarsjes en vier biertjes brengen, en zei dat het wel goed zou komen.
Op de weg is het niet veel anders. Verkeersregels bestaan, maar zijn suggestief. Stoplichten heb ik niet gezien, wel talloze weggebruikers. Wandelaar, fietser, brommer, tuktuk, auto, bus, streep, bus, auto, tuktuk, brommer, fietser, wandelaar… en dat allemaal op een tweebaansweg, met loslopende honden en talloze kraampjes ernaast.
In het begin vond ik het onvoorstelbaar, zelfs frustrerend. Het schiet namelijk niet op en lijkt gevaarlijk. Maar ik merkte ook hoe chauffeurs anticiperen op elkaar. Het systeem functioneert dankzij de mensen, niet ondanks hen, zonder dat daar een centraal orgaan aan te pas komt.
Verwachtingen die stilletjes meereizen
Toen we in Nederland vertrokken, namen we ongemerkt een hele trits aan verwachtingen mee: over veiligheid, duidelijkheid, betrouwbaarheid. Zaken die we in ons dagelijks leven als vanzelfsprekend beschouwen. De rol van de overheid is daarin groot: de paden zijn geplaveid, de regels helder en de instituties toegankelijk. We vinden dat ook normaal. Als een soort recht. We hebben er tenslotte voor betaald!
Voor de vakantie ook… dus: “it better be good!”
Op reis merkte ik pas hoeveel we daarop rekenen, en hoe weinig we eigenlijk nog accepteren, incasseren en improviseren.
Vertrouwen: relationeel versus institutioneel
Wat me raakte, was hoe we ons in Sri Lanka lieten overgeven aan de goede intenties van vreemden. Gidsen die klaarstonden zonder bevestiging, chauffeurs die de kortste weg kenden zonder instructies, mensen die met weinig middelen hun gastvrijheid deelden. Vertrouwen was hier niet iets dat door regels of geld werd afgedwongen, maar iets dat tussen mensen groeide.
In Nederland bouwen we vertrouwen vaak in via structuren: vergunningen, keurmerken, beleid. En dat is begrijpelijk, in onze complexe samenleving heb je regels nodig. Maar ik begon me af te vragen: zijn we niet een beetje vergeten dat overheden niet alles kunnen, of moeten, regelen? Wat is onze eigen rol?
Zijn we burger of consument?
Deze reis stelde ongemerkt een ongemakkelijke vraag: zijn we in Nederland eigenlijk nog wel burgers, of vooral consumenten van overheidstaken? We verwachten dat alles goed geregeld is, van kinderopvang tot zorg, van veiligheid tot mobiliteit. En als dat niet zo is, raken we verontwaardigd. Dat is niet per se verkeerd, je kunt zeggen dat het getuigt van betrokkenheid, maar het wordt problematisch als we vergeten dat een samenleving ook ons eigen aandeel vraagt.
In Sri Lanka zag ik hoe mensen niet wachten tot de overheid iets doet, maar zelf aan de slag gaan. Het is soms rommelig, maar ook levendig. Er is minder controle, maar meer collectieve verantwoordelijkheid, meer geduld en meer compassie.
Wat we meenemen naar huis
Deze reis was geen zoektocht naar inspiratie, geen studiereis en al helemaal geen onderzoek naar de stand van ons land.
Het was een gezinsvakantie.
Eentje die ons tal van bijzondere ervaringen en tropische herinneringen heeft opgeleverd. Maar reizen laat je kijken met nieuwe ogen, ook naar je leven in Nederland en de samenleving waar je onderdeel van bent. Terug in Nederland zie ik opnieuw hoe fijn het is dat het kraanwater schoon is, het huisvuil wordt opgehaald en een ziekenhuis op een vijfsterrenhotel lijkt.
Maar ik zie ook hoe snel we boos worden als er iets misgaat. Hoeveel irritatie er is als we in de file staan. Dat er weer een kabinet gevallen is.
We zijn gewend geraakt aan een hoog niveau van overheidszorg, maar dat maakt ons soms hebberig en blind voor onze eigen rol.
Wat als we een beetje van die Sri Lankaanse mentaliteit meenemen? Meer vertrouwen in elkaar, meer incasseren en improviseren, en minder roepen naar boven. Meer ruimte voor initiatief, minder afhankelijkheid van regels. Door alle deelbelangen kunnen we het toch nooit voor iedereen tot volledige tevredenheid regelen.
Een overheid die faciliteert waar nodig, maar wel een samenleving ondersteunt die zelf ook verantwoordelijkheid neemt, en daarbij een beetje geduld en compassie toont.
Ayubowan.
Xpert Insights
door Koen Biemans, directeur OrangeX
koen.biemans@orangex.nl
Connect op Linkedin
