Ook als het gaat om een begrotingssubsidie moeten gemeenten en provincies in beginsel mededingingsruimte bieden. Sinds 23 juli 2025 weet iedereen die werkt met subsidies: “Deze uitspraak van de Raad van State gaat impact hebben!” Niet omdat er ineens een compleet nieuw systeem wordt geïntroduceerd, maar omdat iets wat jarenlang vanzelfsprekend leek, dat niet meer is.
De boodschap is duidelijk: ook begrotingssubsidies zijn niet automatisch van die ene partij. Als meerdere organisaties in aanmerking zouden kunnen komen, moet je als overheid laten zien dat je eerlijk en open handelt. Transparantie en gelijke kansen zijn dan het uitgangspunt.
En precies daar schuurt het.
De uitspraak: wat verandert er precies?
In de praktijk werden begrotingssubsidies vaak gezien als een politieke keuze. De raad reserveert een bedrag voor een instelling, het staat in de begroting, en daarmee is het geregeld. Maar zo eenvoudig ligt het niet meer. Als een subsidie via de begroting loopt, moet je jezelf de vraag stellen: zouden er andere partijen kunnen zijn die dit ook, of misschien zelfs beter, kunnen uitvoeren?
De Raad van State zegt met deze uitspraak niet dat één-op-één subsidiëren niet meer mag. Maar zij zegt wel dat je dat bewust en uitlegbaar moet doen. Als je vindt dat er maar één geschikte partij is, moet je dat vooraf kunnen onderbouwen en kenbaar maken, zodat anderen weten dat er een keuze wordt gemaakt en waarom.
Waarom dit schuurt in de praktijk
Dat vraagt iets van organisaties. Want hoe vaak is het echt duidelijk waarom een instelling “de enige logische partij” is? Hoe vaak zijn die keuzes gebaseerd op historie, relatie of gewoonte? En hoe vaak hebben we het proces zo ingericht dat het transparant en controleerbaar is?
De uitspraak gaat over meer dan alleen het juridische aspect. Dit gaat over professionaliteit. Over het verschil tussen een subsidieproces dat organisch is gegroeid en een proces dat bewust is ingericht.
Meer dan rechtmatigheid: ook doelmatigheid staat op het spel
Het is niet alleen een kwestie van rechtmatigheid, maar ook van doelmatigheid. Een versnipperd subsidieproces waarin juridische, financiële en beleidsmatige afwegingen niet goed op elkaar aansluiten, kost ongemerkt veel geld. Denk aan herstelbesluiten, extra interne afstemming, bezwaren die voorkomen hadden kunnen worden, of dossiers die opnieuw moeten worden opgebouwd omdat onderbouwing ontbreekt.
Bij een middelgrote gemeente die tientallen miljoenen aan subsidies verstrekt, kan zelfs een beperkt aantal bezwaar- of herstelprocedures al snel honderden ambtelijke uren per jaar vragen. Dat zijn uren die niet naar beleidsontwikkeling of uitvoering gaan, maar naar het repareren van het proces. Een efficiënter ingericht subsidieproces betekent minder herstelwerk, minder interne frictie en snellere doorlooptijden, en dus meer middelen en capaciteit voor maatschappelijke opgaven.
Regie op het hele subsidieverstrekkingsproces
Daarom is het belangrijk dat gemeenten en andere decentrale overheden regie nemen op subsidies. Dat zij het hele proces in beeld brengen. Van beleidsdoel tot begrotingsvoorstel. Van besluitvorming tot publicatie. Van verlening tot verantwoording.
Want zolang processen leunen op impliciete aannames (“dit doen we al jaren zo”), blijven risico’s bestaan. Niet alleen juridische risico’s, maar ook risico’s voor vertrouwen. Voor nieuwe initiatieven die geen kans krijgen. Voor bestuurders die hun keuzes niet goed kunnen uitleggen. Voor organisaties die zich buitengesloten voelen.
De uitspraak van 23 juli 2025 dwingt niet tot massale aanbestedingen. Zij dwingt tot bewustzijn. Waar is sprake van schaarste? Welke criteria hanteren we eigenlijk? En hoe maken we zichtbaar dat we zorgvuldig omgaan met publieke middelen?
Dat vraagt om inzicht. Om eigenaarschap. Om een duidelijke rolverdeling. En om het lef om bestaande routines tegen het licht te houden.
Uiteindelijk gaat het om vertrouwen
Dit gaat niet alleen om juridische houdbaarheid. Het gaat om vertrouwen. Publieke middelen vragen om een publiek uitlegbaar proces.
Wie regie neemt op het subsidieverstrekkingsproces, investeert in geloofwaardigheid.
—- —- —- —- —-
Bronnen (selectie)
• Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State, uitspraak 23 juli 2025 (over schaarse rechten en begrotingssubsidies; o.a. 8-weken bekendmaking en criteria).
• VNG – Q&A en toelichting “mededingingsruimte bij begrotingssubsidies” (praktijkduiding en gevolgen voor gemeenten).
• Pels Rijcken – analyse van de uitspraak en praktische impact (gelijke kansen ook bij begrotingssubsidies).
• Stibbe – duiding van de verschuiving richting transparante verdeling bij begrotingssubsidies.
Xpert Insights
door Juul Braat, Strategisch Adviseur Publieke Domein OrangeX
Juul.braat@orangex.nl
Connect op Linkedin
